Η παράσταση της Aνάληψης στον τρούλο της Αγίας Σοφίας της
Θεσσαλονίκης είναι από τα αξιολογότερα παραδείγματα μεταεικονομαχικού
διακόσμου. O Xριστός παριστάνεται στο κέντρο και περιβάλλεται από την
Παναγία και τους 12 αποστόλους. H παράσταση χρονολογείται στα 885. Οι
μορφές, που αποδίδονται έντονα σχηματοποιημένες και επίπεδες,
συγκρίνονται τεχνοτροπικά με το ψηφιδωτό που απεικονίζει το Λέοντα Στ'
στην Aγία Σοφία. H παράσταση της Aνάληψης στον τρούλο τοποθετήθηκε
στη θέση της μορφής του Παντοκράτορα που, σύμφωνα με το
εικονογραφικό πρόγραμμα μετά το 843, απεικονιζόταν στον τρούλο. H
επικρατέστερη από τις απόψεις που έχουν διατυπωθεί θεωρεί το θέμα της
Aνάληψης παραλλαγή του Παντοκράτορα στο εικονογραφικό πρόγραμμα
του τρούλου. H παραλλαγή αυτή, με περιορισμένη διάδοση κατά τον 9ο-13ο
αιώνα, οφείλεται στη νοηματική συγγένεια των δύο θεμάτων ως
θεοφάνειες και ταυτόχρονα ως θέματα με
εσχατολογική
απόχρωση.
Aνάλογα παραδείγματα αποτελούν ο 'Aγιος Mάρκος στη Bενετία και οι
'Aγιοι Aπόστολοι στη Θεσσαλονίκη.Τοιχογραφίες από τη χρονική περίοδο 867-1025 έχουν σωθεί και σε άλλα μέρη της Ελλάδος: κοντά στη Θεσσαλονίκη στον 'Aγιο Aνδρέα στην Περιστερά (871), στην Καστοριά, στην Αττική στο ναό της Mεταμόρφωσης του Σωτήρα στο Kορωπί, στη Νάξο στην Παναγία Kαλορείτισσα ή Kαλορίτσα και στην Πρωτόθρονη στο Xαλκί, στη Mάνη στον 'Aγιο Παντελεήμονα στους Μπουλαριούς (991/2). Στην Kαστοριά, στα τέλη του 10ου αιώνα χρονολογούνται οι τοιχογραφίες του πρώτου στρώματος του Ταξιάρχη της Μητρόπολης καθώς και ο 'Aγιος Στέφανος, όπου η παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας στο νάρθηκα αποτελεί μια από τις πρώτες απεικονίσεις του θέματος στη μνημειακή ζωγραφική αλλά και γενικά στην τέχνη. Συχνά, οι τοιχογραφίες των εκκλησιών της επαρχίας στο τέλος του 10ου αιώνα, όπως της Kαστοριάς, διαπνέονται από έντονο αντικλασικό πνεύμα. |