Η νίκη της Ορθοδοξίας, μετά την αναστήλωση των εικόνων το 843, οδήγησε στην ενίσχυση του γοήτρου της Εκκλησίας και του μοναχισμού. Η θρησκευτικότητα που χαρακτήριζε τη βυζαντινή κοινωνία εκδηλώθηκε πιο έντονα μετά τους διωγμούς, με δωρεές προς την Εκκλησία. Παρατηρήθηκε έτσι αύξηση της εκκλησιαστικής ακίνητης περιουσίας, ενώ ιδιαίτερη ακμή γνώρισαν τα μοναστήρια, που με τόση θέρμη είχαν υπερασπιστεί την Ορθοδοξία. Ο 10ος αιώνας ήταν η εποχή ίδρυσης των μεγάλων μοναστηριών στη βυζαντινή επαρχία. Ιδρύονταν όλο και περισσότερες μονές, ενώ έκαναν για πρώτη φορά την εμφάνισή τους ή σταθεροποίησαν την οργάνωσή τους και οι λεγόμενες "μοναχικές δημοκρατίες" του Αγίου Όρους στον 'Aθω, του Λάτρου στη δυτική Μικρασία, της Καππαδοκίας δυτικά της Καισάρειας, του Σινά και των Μετεώρων.
Τα οργανωμένα μοναστήρια είτε βρίσκονταν στην πόλη είτε στην ερημιά, είχαν και κάποια κοινωνική ή φιλανθρωπική αποστολή. Πολλά από τα βυζαντινά έργα ευποιίας εξαρτώνταν και συντηρούνταν από μοναστήρια. Ειδικά επιφορτισμένοι μοναχοί, ο ξενοδόχος και ο νοσοκόμος, πρόσφεραν υπηρεσίες σε συναδέλφους τους ή επισκέπτες.
Η μεγάλη αγάπη και ο σεβασμός προς το μοναχικό βίο εκδηλώνονταν και με αμέτρητες δωρεές και εύνοια προς τις μονές, γεγονός που τις κατέστησε σημαντικό οικονομικό παράγοντα. Η συσσώρευση τεράστιων μοναστηριακών περιουσιών ήταν ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες παρακμής της τάξης των ελεύθερων μικροκαλλιεργητών, που αποτελούσαν τη βάση της αυτοκρατορίας. Η γρήγορη αύξηση της μοναστικής περιουσίας προκάλεσε έτσι την αντίδραση του κράτους. Ο αυτοκράτορας Ρωμανός Α΄ Λεκαπηνός (920-944) περιέλαβε τους διοικητές των μοναστηριών μεταξύ των δυνατών, στους οποίους και απαγορεύτηκε να αποκτήσουν ιδιοκτησία στις αγροτικές κοινότητες. Παρόμοια ήταν η νομοθεσία των Νικηφόρου Β' Φωκά (963-969) και Βασίλειου Β' (976-1025). Αυτά τα μέτρα είχαν κοινωνικό χαρακτήρα και στόχο να βελτιώσουν τη θέση των μικροϊδιοκτητών γης, καθώς και, έμμεσα, να υπηρετήσουν τα συμφέροντα του κράτους. Είχαν όμως πρόσκαιρα αποτελέσματα και οι αυτοκράτορες στη διαμάχη αυτή αναγκάστηκαν τελικά να υποχωρήσουν.